VIII stulecie urodzin św. Franciszka
Któż kiedykolwiek może wyrazić ogromne uczucie, jakim kierował się we wszystkim, co należy do Boga? Kto potrafi wypowiedzieć słodycz, jakiej zażywał, kiedy rozważał w stworzeniach mądrość Stwórcy, Jego moc dobroć? Zaprawdę bardzo często z tego rozważania czerpał dziwną niewysłowioną radość kiedy patrzył na słońce, kiedy spostrzegał księżyc, kiedy wpatrywał się w gwiazdy w sklepienie niebios. O, prosta pobożności, o, pobożna prostoto!
Tomasz z Celano, Życiorys pierwszy św. Franciszka, nr 83
Biblioteka miejska w Asyżu kryje niewątpliwie cenny skarb Franciszkowej literatury - pergaminowy kodeks 338, w którym anonimowa ręka wykaligrafowała Pieśń słoneczną, ułożoną przez św. Franciszka z Asyżu. Jest to rękopis najprawdopodobniej z r. 1235, najstarszy z zachowanych, zawierający pierwszy w literaturze włoskiej utwór poetycki w języku narodowym, starowłoskim. Od tego utworu nauczyciele włoscy rozpoczynają w szkołach prezentację wybranych dzieł z historii literatury. W podręcznikach zatem znajdziemy św. Franciszka już na pierwszych stronicach.
Na 33 karcie wspomnianego kodeksu czerwieni się nagłówek: "Rozpoczynają się pochwały stworzeń, które błogosławiony Franciszek ułożył na cześć i chwałę Boga, kiedy leżał chory u Św. Damiana". Niżej kopista rozpoczął ozdobnym inicjałem tekst pieśni: Altissimu onnipotente bon Signore...
Najwyższy, wszechmocny i dobry Panie, Tobie sława, chwała, uwielbienie
I wszelkie błogosławieństwo.
Tylko Tobie, Najwyższy, one przystają,
I żaden człowiek nie jest godzien
Wzywać Twojego Imienia.
Pochwalony bądź, Panie,
Z wszelkimi Twoimi stworzeniami,
A przede wszystkim z naszym bratem - słońcem,
Które dzień daje, a Ty przez nie świecisz.
Ono jest piękne i promieniste,
A przez swój blask
Jest Twoim wyobrażeniem, o Najwyższy!
Panie, bądź pochwalony
Przez naszego brata - księżyc,
I nasze siostry - gwiazdy,
Które stworzyłeś w niebie
Jasne i cenne, i piękne.
Panie, bądź pochwalony
Przez naszego brata - wiatr,
Przez powietrze i obłoki,
Przez pogodę i wszelkie zmiany czasu,
Którymi karmisz swoje stworzenia.
Panie, bądź pochwalony Przez naszą siostrę - wodę,
Która jest wielce pożyteczna
I pokorna, i cenna, i czysta.
Panie, bądź pochwalony
Przez naszego brata - ogień,
Którym rozświetlasz noc,
A on jest piękny i radosny,
I żarliwy, i mocny.
Panie, bądź pochwalony
Przez naszą siostrę - matkę ziemię,
Która nas żywi i chowa,
I rodzi różne owoce, barwne kwiaty i zioła.
Panie, bądź pochwalony
Przez tych, którzy przebaczają wrogom Dla miłości Twojej
I znoszą niesprawiedliwość i prześladowanie.
Błogosławieni, którzy trwają w pokoju i prawdzie,
Gdyż przez Ciebie, Najwyższy,
Będą uwieńczeni.
Panie, bądź pochwalony
Przez naszą siostrę - śmierć cielesną,
Której żaden żyjący człowiek ujść nie zdoła.
Biada tym, którzy w grzechu śmiertelnym konają.
Błogosławieni ci,
Którzy odnajdują się w Twojej świętej woli,
Albowiem po raz wtóry
Śmierć im krzywdy nie uczyni.
Czyńcie chwałę i błogosławieństwo Panu
I składajcie Mu dzięki,
I służcie Mu
Z wielką pokorą.
(tłum. R. Brandstaetter)
Słowa tej pieśni dotykają delikatnych strun ducha, dźwięczą wdzięcznością dla Boga. "Dla jego chwały - mówi święty Poeta - dla naszej pociechy i zbudowania bliźnich chcę ułożyć nową pieśń pochwały Pana Boga, aby dziękować za Jego stworzenie. Każdego dnia stworzenia te nam służą, bez nich nie moglibyśmy żyć, a przez nie ród ludzki tak bardzo obraża Stwórcę. Każdego dnia okazujemy wielką niewdzięczność nie wychwalając - jak powinniśmy - Stwórcy i Dawcy tych darów".
Tę pieśń pochwały nazwał św. Franciszek Pieśnią, brata słońca. Ze wszystkich stworzeń słońce jest przecież najpiękniejsze, można je bardziej niż każde inne dzieło przyrównać do Boga, którego Pismo święte określa Słońcem sprawiedliwości. Z naciskiem mówił: "Gdy słońce wstaje, każdy człowiek powinien chwalić Boga, że stworzył to ciało niebieskie, które w czasie dnia daje oczom światło. Wieczorem zaś, kiedy przychodzi noc, każdy człowiek powinien chwalić Boga za inne stworzenie, brata ogień, który pozwala naszym oczom widzieć pomimo ciemności nocy".
Do słów pieśni Święty ułożył melodię, i nucił ją często. Zachęcał swoich braci, aby kazania do ludu kończyli tą właśnie pieśnią, dodając nadto te słowa: "Trubadurami Bożymi jesteśmy i jako jednej zapłaty pragniemy, abyście prowadzili życie prawdziwie pokutnicze".
Pieśń słoneczna ma ogromne wartości literackie. Przede wszystkim jednak trzeba podkreślić jej wartość religijną - jest ona modlitewnym uwielbieniem Boga w duchu ewangelicznym. Tomasz z Celano uznaje ją za pokrewną pieśni trzech chłopców w piecu ognistym z księgi proroka Daniela. Nie można przy tym nie zauważyć, że "rodzina" św. Franciszka, ci "bracia" i "siostry" w Pieśni słonecznej wywodzą się z kart Ewangelii: słońce - dobrodziej dobrych i złych ludzi; księżyc, który obiecuje stracić swój blask przy końcu świata; gwiazda - przewodniczka mędrców; wiatr i burza - posłuszne głosowi Pana; woda, którą częstował się Pan przy studni Jakubowej; lilie polne i ptaki, które nie orzą i nie sieją, a żyją i są piękne... W Pieśni słonecznej dźwięczą więc nuty z Ewangelii - nuty, które św. Franciszek starannie wyśpiewał na chwałę najwyższego, wszechmocnego i dobrego Boga.