Pierwsze dziesięć dni czerwca [1989] r. Ojciec Święty spędził w Skandynawii, odwiedzając kolejno pięć jej krajów: Norwegię, Islandię, Finlandię, Danię i Szwecję. Przybył tu na zaproszenie Konferencji Biskupów Skandynawii, wielu biskupów luterańskich oraz władz państwowych. Była to 42 podróż apostolska zagraniczna Jana Pawła II, którą on sam nazwał "niezwykłą pielgrzymką" - "pielgrzymką do początków chrześcijaństwa i Kościoła Europy północnej".

Wiarę chrześcijańską do Skandynawii przyniósł z Francji św. Oskar (Ansgar), benedyktyn, który apostołował wśród wielkich trudności w Danii i Szwecji w latach 826-865. Oficjalnie przyjęła chrześcijaństwo najpierw Dania (w 960 r., a na dobre za króla św. Kanuta II, †1086), potem Norwegia (w 995 r., a w pełni za króla św. Olafa II, †1028), Islandia (w 1000 r.), Szwecja (w 1008 r. za króla Olafa III), a na końcu Finlandia (w 1155 r., na interwencję króla Szwecji św. Eryka IX). Przez całe wieki kraje te pozostawały w łączności z Kościołem katolickim, ale w XVI w. przeszły na luteranizm, głównie ze względów politycznych, a Norwegia i Islandia zmuszone do tego siłą przez Danię. która odebrała im wtedy niezawisłość. Dziś we wszystkich krajach skandynawskich luteranizm jest religią państwową.

Katolicy w Skandynawii stanowią prawdziwie ewangeliczną "małą trzódkę". Na 23 miliony mieszkańców ich liczba zbliża się do 200 tysięcy, co stanowi niecały jeden procent, przy czym bardzo wielu z nich przybyło tu z innych krajów. Protestantyzm, choć zachował dawną strukturę hierarchiczną katolicką, jest wewnętrznie slaby na skutek zobojętnienia religijnego i zmaterializowania. W takiej Danii zaledwie 4 procent luteranów uczęszcza do kościoła. W wi[247]gilię przyjazdu Papieża pewien protestant skandynawski oświadczył: "My protestanci oczekujemy bardzo Ojca Świętego. Mamy wszystko, ale straciliśmy pogodę. Nie potrafimy już uśmiechać się".

Jan Paweł II wizytując kraje skandynawskie chciał umocnić "małą trzódkę", żyjącą w trudnych warunkach diaspory, i dać jej na nowo rozmach powołania misyjnego. Przyświecał mu też cel ekumeniczny: zjednoczenie chrześcijan. Swoje sprawozdanie z tej wizyty (14 VI) zaczął słowami: "Ojcze, spraw, «aby wszyscy stanowili jedno» (por. J 17,21). Te słowa «modlitwy arcykapłańskiej» Chrystusa stanowiły nić przewodnią mojej posługi pasterskiej w pięciu krajach Europy północnej". Wszędzie przypominał wspólne początki i rzucał hasło nowej ewangelizacji.

1 czerwca o godz. 11:45 Ojciec Święty wylądował w Oslo, stolicy Norwegii. Jest to kraj o powierzchni 323 895 km², mający 4 200 000 mieszkańców, w tym tylko 20 000 katolików (0,47%), którymi opiekuje się 3 biskupów, 60 kapłanów i 330 sióstr zakonnych. Norwegia jest monarchią konstytucyjną.

Ucałowawszy ziemię norweską Papież powiedział: "Przybywam nie jako przedstawiciel interesów politycznych czy narodowych, ale jako świadek Ewangelii Pana naszego i Zbawcy Jezusa Chrystusa, jako brat głęboko zatroskany o dobrobyt swoich braci i sióstr w każdej części świata". Na wstępie podziękował też Norwegii i całej Skandynawii za otwarcie swych portów dla wielu uchodźców.

W Oslo Jan Paweł II w dniu przybycia został przyjęty przez króla Olafa V. Potem odprawił Mszę św. na placu przed zamkiem Akershus, a w zamku miał spotkanie ekumeniczne, wieczorem zaś rozmawiał z członkami Konferencji Biskupów Skandynawii. W dniu następnym po spotkaniu z wiernymi w katedrze katolickiej udał się do Trondheim, średniowiecznej stolicy Norwegii (Nidaros), gdzie wziął udział w nabożeństwie ekumenicznym w katedrze luterańskiej przy grobie św. Olafa II i odprawił Mszę św. w uniwersyteckim ośrodku sportowym. Ostatnim etapem w Norwegii było miasto Tromso za Kołem podbiegunowym. Tu późnym wieczorem, ale przy świetle dziennym, bo o tej porze roku w Tromso słońce nie zachodzi (gdy zimą gaśnie na dwa miesiące), Papież przewodniczył modlitwie na rynku rybnym, a 3 czerwca rano odprawił tam Mszę św. Mówił o Jezusie Chrystusie, będącym światłem świata, które zawsze oświeca oraz niesie radość i pokój. Wezwał wiernych, aby byli "dziećmi światła w tym Kraju Słońca o Północy".

Drugi etap podróży papieskiej to Islandia. Ten kraj wyspiarski, uniezależniony od Danii w 1944 r., stanowi republikę. Ma powierzchnię 102 089 km² i 250 000 mieszkańców, w tym 1800 katolików (0,72%), którzy korzystają z pomocy 1 biskupa, 80 księży i 40 zakonnic. Wśród zakonnic jest 11 polskich karmelitanek.

Ojciec Święty po przybyciu do stolicy, Reykjaviku, 3 czerwca zaraz na wstępie rzucił apel, aby zakorzenić mocno życie w Chrystusie, aby Ewangelia była duszą narodu. Po odwiedzeniu prezydenta kraju spotkał się w katolickiej katedrze Chrystusa Króla z wiernymi, -zachęcił ich do współpracy, by uczy[248]nić orędzie ewangeliczne duszą narodu - a następnie z przedstawicielami wszystkich wyznań w parku Thingvellir, gdzie prawie tysiąc lat temu parlament Islandii (najstarszy w świecie) zadecydował o przyjęciu chrześcijaństwa. W dniu następnym Jan Paweł II odprawił w katedrze Mszę św., a po niej zawierzył Islandię i inne kraje skandynawskie Matce Bożej. "Nasza Pani Północy - modlił się - daj siłę biskupom, kapłanom i zakonnikom tych ziem... Czuwaj nad wszystkimi braćmi i siostrami chrześcijańskimi. Uzdrów rany podziału. Pomóż nam cieszyć się pewnego dnia w jedności".

W dniach 5 i 6 czerwca gościła Papieża Finlandia. Jest to kraj o powierzchni 338 145 km², mający 4 850 000 mieszkańców, w tym tylko 3 700 katolików (0,07%) z 1 biskupem, 18 kapłanami i 30 zakonnicami. Uniezależniony od Rosji w 1919 r. jest republiką parlamentarną.

W Helsinkach, stolicy, zaraz po przylocie Jan Paweł II oświadczył w Pałacu Prezydenta: "Jako przyjaciel Finlandii przybywam do całego jej ludu, do wierzących i do niewierzących. Orędzie ewangeliczne, które niosę, ma moc obudzić i ożywić na nowo wszystko co szlachetne w duszy ludzkiej oraz wskazać drogę do świata prawdziwego pokoju i postępu". Dwa pierwsze akty religijne Papieża to: nabożeństwo ekumeniczne w katedrze luterańskiej w Turku, pierwszej stolicy kraju, i Msza św. w Pałacu Lodowym w Helsinkach. Po nich nastąpiło spotkanie z członkami Towarzystwa Paasikivi w pałacu "Finlandia", gdzie w 1975 r. wszystkie kraje europejskie wraz z Kanadą i USA podpisały słynny Akt Końcowy o prawach i wolnościach ludzkich. Papież podkreślił, że przy budowie zrozumienia i współpracy między narodami jest konieczna wolność religijna.

6 czerwca po spotkaniu ze starcami i chorymi w helsińskiej katedrze św. Henryka, Jan Paweł II odleciał do Danii. Jest to kraj terenowo nieduży (43 080 km²), ale mając 5 250 000 mieszkańców jest najgęściej zaludniony w Skandynawii. Katolików jest tu 28 000 (0,53%), nie licząc blisko 20 tysięcy uchodźców katolickich z różnych krajów, którzy nie są zarejestrowani w parafiach. Służą im dwaj biskupi, 107 kapłanów i 440 sióstr zakonnych. Pod względem politycznym Dania jest monarchią konstytucyjną.

Papież złożył najpierw wizytę królowej Danii Małgorzacie II w Fredensborgu. Potem w parku klasztoru benedyktynek w Kopenhadze, stolicy, odprawił Mszę św. dla ok. 4000 wiernych, których wezwał, by zachowali wiarę i chrześcijańskie tradycje, pomagając tak do budowy Kościoła w Danii. Następnie udał się do Roskilde, starej stolicy, na spotkanie z biskupami luterańskimi. Powiedział im: "To już łaska, żeśmy się spotkali". Po powrocie do stolicy rozmawiał z rodakami, a w dniu następnym miał trzy spotkania: ze wspólnotą katolicką, z przedstawicielami innych wyznań i z korpusem dyplomatycznym. Wiernym, zebranym w katolickiej katedrze Św. Olafa, powiedział: "Nie lękajcie się żyć według wszystkich wymagań Ewangelii... Nie zniechęcajcie się w przyjęciu Ewangelii w całej jej niezmienności i miłości". Zapewnił ich, że swą świętością pociągną do Chrystusa wiele osób, a nawet całe społeczności. Ostatnim aktem była Msza św. przy sanktuarium Matki Bożej w Oem na Półwyspie Jutlandzkim.

Końcowym etapem podróży apostolskiej była Szwecja. Jest to największy kraj skandynawski o powierzchni 410 928 km² z 8 400 000 mieszkańców, wśród których jest 120 000 katolików (1,4%), w trzech czwartych obcego pochodzenia, z 2 biskupami, 100 kapłanami i 230 zakonnicami. Szwecja jest monarchią konstytucyjną.

Po przyjeździe do Sztokholmu, stolicy, w dniu 8 czerwca, Papież spotkał się najpierw z wiernymi w katedrze katolickiej św. Eryka, a potem złożył wizytę królowi Karolowi Gustawowi. Po południu odprawił Mszę św. dla ok. 16 tys. osób w gmachu "Glob", mającym kształt kuli ziemskiej. W homilii mówił imigrantom: "Może was oszałamiać obfitość dóbr waszej nowej Ojczyzny. Pamiętajcie zawsze, że te rzeczy mają wartość tylko dotąd, dopóki są na służbie prawdziwego dobra osoby ludzkiej, tak duchowego, jak materialnego... Pamiętajcie zawsze na słowa Chrystusa: «Cóż bowiem za korzyść odniesie człowiek, choćby cały świat zyskał, a na swej duszy szkodę poniósł?» (Mt 16,26)".

9 czerwca odbyło się nabożeństwo ekumeniczne w katedrze luterańskiej w Uppsali, będącej ośrodkiem życia chrześcijańskiego w Szwecji, i spotkanie z profesorami i studentami na tamtejszym uniwersytecie, który założył w 1477 r. papież Sykstus IV. Jan Paweł II podkreślił w katedrze, że jedność odnajdziemy tylko wtedy, gdy przyjmiemy pełną i autentyczną spuściznę wiary danej przez Chrystusa za pośrednictwem Apostołów. A na uniwersytecie zaznaczył, że godność ludzką można ocalić tylko wtedy, gdy osobę ludzką uważa się za nienaruszalną od poczęcia aż po śmierć naturalną. Rektor Marcin Holmdahl ofiarował Papieżowi wierną kopię, zrobioną przy pomocy promieni ultrafioletowych, słynnego "Codex Argenteus" - Biblii, przepisanej złotymi i srebrnymi literami na pergaminie purpurowym około roku 520 w Rawennie. W Uppsali Ojciec Święty po spotkaniu z zakonnicami odprawił Mszę św., w czasie której mówił, że wielkość każdego narodu mierzy się wielkością jego rodzin.

W ostatnim dniu swej pielgrzymki Papież spotkał się w Vadstena, w sanktuarium św. Brygidy, z młodzieżą z pięciu krajów skandynawskich. W czasie [249]Mszy powiedział im: "Chrystus jest ośrodkiem waszego życia. On jest waszą nadzieją, waszym modelem i waszą radością, radością waszej młodości...; trzymajcie się blisko Chrystusa; chodźcie śladami waszych świętych". Na zakończenie poświęcił pięć krzyży, które młodzież miała zabrać do swych krajów.

Pisali niektórzy dziennikarze, że atmosfera podróży papieskiej w Skandynawii była chłodna. Innego zdania jest towarzyszący Papieżowi kard. Jan Willebrands: Tak, temperatura atmosferyczna była niska, zwłaszcza w Islandii, gdzie wiał wiatr polarny, "ale wszyscy czuliśmy, jak serca nasze pałają, jak uczniom z Emaus w obecności Chrystusa". Sam Papież oświadczył po powrocie do Rzymu: "Przyjęcie, jakiego wszędzie doznałem, często przybierało formę radosnego spotkania braci, którzy się odnajdują. Odnowiona i spotęgowana miłość, wyrażona we wspólnej modlitwie, wzmocniła nadzieję, będącą bodźcem ruchu ekumenicznego".

Dziennikarz watykański dał taki tytuł sprawozdaniu z podróży apostolskiej Jana Pawła II do Skandynawii: "Pielgrzymka oczekiwana od wieków i bogata w przyszłość". A w największym szwedzkim dzienniku "Dagens Nyheter" pisano, że Papież "oczyścił obraz Kościoła katolickiego z historycznego kurzu luterańskich uprzedzeń".