Niewielu ludzi zdawało sobie sprawę, iż dzieło życia Mikołaja Kopernika dokona głębokiego przełomu w myśleniu człowieka o świecie i o roli, jaką on ma w nim do spełnienia. Późniejsze odkrycia wraz z teorią ewolucji, możliwości technicznego opanowania Ziemi czy też wyprawy kosmiczne stanowiły konsekwencję prometejskiego czynu człowieka, który "wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię".

Ród Koperników

Wiadomości o rodzie Koperników mamy już z XIII w. Wywodzili swe imię od wsi Koperniki, położonej nie opodal śląskiej Nysy. W następnym wieku mieszkali już w Krakowie, skąd w 1457 r. Mikołaj Kopernik, szacowny patrycjusz, przeniósł się do Torunia, gdzie zajmował się handlem miedzią, a jednocześnie pośredniczył w rozlicznych transakcjach między obu nadwiślanymi miastami. Toruń powołał go do swej Rady Miejskiej; urząd ławnika piastował do końca życia.

Poślubił też córkę patrycjusza toruńskiego Łukasza Watzenrodego, Barbarę. Doczekali się czworga dzieci. Najstarszy, Andrzej, ukończył studia prawnicze i był kanonikiem warmińskim. Córka Barbara została ksienią w klasztorze sióstr cysterek w Chełmnie, nieco od niej młodsza, Katarzyna, wyszła za mąż za toruńskiego ławnika, Bartłomieja Gertnera. Najmłodszym dzieckiem był Mikołaj, światowej sławy astronom, twórca nowej teorii budowy wszechświata, ekonomista i prawnik, kanonik warmiński.

Młodość

Mikołaj urodził się 19 lutego 1473 roku w Toruniu, ochrzczono go w kościele św. Jana; gdy miał lat dziesięć, zmarł jego ojciec i od tego czasu opiekę nad rodzeństwem przejął wuj Łukasz Watzenrode, ówczesny kanonik wrocławski, a już wkrótce biskup warmiński. Mikołaj prawdopodobnie wstępne nauki pobierał w szkółce parafialnej przy kościele św. Jana w Toruniu, następnie podobno kształcił się w szkole katedralnej we Włocławku [336]lub w chełmińskiej szkole Braci Życia Wspólnego.

W Akademii Krakowskiej

Od 1491 r. Mikołaj Kopernik zaliczony został do studentów wydziału filozoficznego Akademii Krakowskiej. Przez cztery lata uczył się pod kierunkiem uczonych takiej miary jak Wojciech z Brudzewa, Marcin Król z Przemyśla czy Marcin Bylica z Olkusza. Astronomia należała wówczas do najbardziej rozwiniętych dziedzin uczelni i zapewne przyszły twórca nowej teorii wszechświata wiele skorzystał w tym zakresie, choć w Akademii nie uzyskał żadnego stopnia naukowego.

Na Warmii

Z murów krakowskiej uczelni Mikołaj przybył na Warmię do wuja biskupa, który zamierzał mianować go kanonikiem fromborskim. Sprzeciwiła się temu kapituła, gdyż Kopernik nie posiadał tytułu doktora, którego wymagały przepisy kościelne dla tej godności. Opatrzony przez Watzenrodego Mikołaj w 1496 r. wyjechał do Włoch na studia do Bolonii. W Bolonii doszła go nominacja na kanonika.

We Włoszech

Kopernik nie poprzestał na studiach na uniwersytecie bolońskim (1496-1500), gdzie poznawał prawo, ale przeniósł się na medycynę do Padwy (1501-1503), a potem powrócił do zgłębiania zagadnień prawnych w Ferrarze (1503). Tam też uzyskał stopień doktora dekretałów. Wrócił do kraju i osiadł przy wuju jako jego doradca.

Na lidzbarskim zamku

Rezydencją biskupa warmińskiego był zamek w Lidzbarku. U boku Watzenrodego kanonik Kopernik dał się poznać z szerokich zainteresowań i publicznej aktywności. Uczestniczył w zjazdach stanów Prus Królewskich, w obradach sejmu koronnego Rzeczypospolitej, opracował traktat monetarny Rozprawa o biciu monety, wyrysował mapę Warmii, zachodniej części Zalewu Wiślanego, a wspólnie z kanonikiem krakowskim Bernardem Wapowskim opracował pierwszą mapę całościową Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kapituła powierzyła Kopernikowi administrowanie dobrami Olsztyn i Pieniężno. W okresie 1520-1521 przygotował obronę zamku olsztyńskiego przed Krzyżakami. Po zakończeniu działań wojennych złożył urząd administratora i przeniósł się do Fromborka, gdzie objął stanowisko komisarza Warmii, a następnie wizytatora i kanclerza kapituły, zaś od 1523 roku generalnego administratora dóbr biskupich.

Badania nieba

Mimo rozlicznych zajęć administracyjnych Kopernik prowadził systematyczne obserwacje nieba; ślady tego pozostały do dziś na krużganku zamku olsztyńskiego, gdzie wykreślił astronomiczną tablicę doświadczalną. Jego fachowa wiedza astronomiczna była znana poza granicami Rzeczypospolitej i w 1513 r. otrzymał kanonik fromborski z Rzymu propozycję współpracy przy reformie kalendarza.

We Fromborku Kopernik w latach 1515-1533 pisał swe największe dzieło O obrotach sfer niebieskich. Pierwsze spostrzeżenia do swej teorii poczynił już w czasie studiów w Bolonii, gdzie korzystał z obserwatorium astronoma Nawary. Kontynuował obserwacje we Fromborku, w Lidzbarku i Olsztynie, lecz już przy pomocy prymitywnych przyrządów wykonanych przez samego astronoma.

«De revolutionibus...»

Około 1515 r. pierwszy raz sprecyzował swą teorię budowy wszechświata w Komentarzyku o hipotezach ruchów ciał [337]niebieskich. Wzbudził tą pracą spore zainteresowanie wśród europejskich uczonych. W ten sposób trafił z Wittenbergi do Fromborka matematyk Joachim von Lauchen, zwany Retykiem, który od 1539 r. nie odstępował warmińskiego astronoma i walnie przyczynił się do wydrukowania De revolutionibus...

Poglądy Kopernika znał papież Klemens VII i wielu kardynałów, a jeden z nich, Mikołaj Schonberg, prosił astronoma o udostępnienie swych odkryć naukowych; na ten cel przekazał pewną sumę pieniędzy. Kopernik wzbraniał się przed opublikowaniem swej pracy, ale ostatecznie uległ namowom swych przyjaciół, biskupa Tiedemara Giezego, Bernarda Wapowskiego oraz kardynała Schonberga i oddał rękopis Retykowi. Niemiecki matematyk przekazał go drukarni Petreiusa w Norymberdze. Pierwsze wydanie otrzymał fromborski astronom tuż przed śmiercią w 1543 r. Sędziwy autor dedykował swą wiekopomną pracę papieżowi Pawłowi III - Ad Sanctissimum Dominum Paulum Ili Pontificem Maximum, Nicolai Copernici Praefatio in libros Revolutionum.

Dlaczego na indeksie?

We wstępie Kopernik napisał znamienne słowa: "Być może, znajdą się tacy, co lubią bredzić i mimo zupełnej nieznajomości nauk matematycznych, roszcząc sobie prawo do wydania o nich sądu (...), ośmielą się odrzucić i moją naukę (...) i mnie będą ośmieszać". Rzeczywiście autorytet starożytnego astronoma Ptolomeusza był tak zakorzeniony w umysłach ludzi nauki ówczesnej epoki, że "rewolucyjna" teoria Kopernika wzbudziła namiętne spory. Niedźwiedzią przysługę oddał fromborskiemu astronomowi jego zwo[le]nnik Galileo Galilei, który broniąc nowej teorii wszechświata począł wyjaśniać niektóre urywki Pisma Św[iętego] pozornie przeczące nauce kanonika warmińskiego. [338]Święte Oficjum bacznie strzegące autorytetu Biblii uznało, iż dzieło Kopernika zawiera sformułowania krytycznie oceniane przez ówczesną wiedzę. Galileusza zmuszono do odwołania swoich poglądów, zaś praca O obrotach wciągnięta została na listę ksiąg zakazanych.

Nie był to jeszcze wyrok potępienia na poglądy i autora De revolutionibus..., a jedynie stwierdzenie zagrożenia dla przeciętnego chrześcijanina, gdyby bezkrytycznie przyjął poglądy Kopernika. Z tego samego powodu nawet Biblii nie wolno było czytać bez komentarza. Akademia Krakowska dopiero w XVIII wieku przyjęła twierdzenia o heliocentrycznej budowie wszechświata czyli teorię kopernikańską.

Poglądy polskiego astronoma nie postawiły go jednak nigdy w konflikcie z Kościołem, co więcej w 1537 r. był jednym z czterech kandydatów na biskupstwo warmińskie.

Czy Kopernik był księdzem?

Sprawa ta budzi spory wśród historyków, choć trzeba przyznać, że więcej dokumentów przemawia za stwierdzeniem, że astronom jednak miał święcenia kapłańskie. Nie jest to absolutnie pewne, gdyż źródła nie są zupełnie jasne. W liście do arcyksiężnej Krystyny Toskańskiej z 1515 r. Galileusz pisze wprost, że polski astronom był księdzem. Zwykle też urząd generalnego administratora diecezji powierzano kapłanom. Gdyby Kopernik nie miał święceń, nie mógłby być brany pod uwagę jako kandydat na biskupa. Brewe papieża Juliusza II z 1508 r. przesyła "Miłemu Synowi Mikołajowi Kopernikowi Scholastykowi Kościoła św[iętego] Krzyża we Wrocławiu pozdrowienia", a także nadaje mu przywilej przyjmowania wszelkich prebend i godności kościelnych, od których zresztą skromny uczony raczej stronił.

Ale ksiądz Kopernik nie wszystkim pasuje - jako twórca wyprzedzającej epokę rewolucyjnej teorii budowy wszechświata, chciano go widzieć jako prekursora nowożytnego materialistycznego widzenia świata i jego materialistycznych początków. "...w imię prawdy historyczne[j] - pisze astronom A. L. Birkenmajer - musimy stwierdzić, że grubo mylą się ci, co przypisują Kopernikowi materialistyczny pogląd na świat. W rzeczywistości bowiem rzecz ma się tak, że aż na czterech miejscach głównego swego dzieła autor wyraźnie powiada, iż świat zawdzięcza swe istnienie Bogu jako Stwórcy wszechrzeczy, a w jednym z tych miejsc dodaje, że ta najlepsza i Najwyższa Istota stworzyła świat dla dobra rodzaju ludzkiego".

Wiekopomna sława

Mikołaj Kopernik zmarł we Fromborku 24 maja 1543 r. Jak zaświadczył jego przyjaciel biskup Gieze, astronom doznał wylewu krwi, wskutek czego został sparaliżowany i utracił pamięć.

Mikołaj Kopernik spoczął w katedrze fromborskiej. W 1581 r. biskup Marcin Kromer ufundował epitafium umieszczone na ścianie obok ołtarza przy kaplicy Zbawiciela. Dzisiejsze poszukiwania grobu astronoma spełzły na niczym. Zaginęło też epitafium Kromera ze słowami - podobno - samego astronoma:

Nie o łaskę, jakąś dał Pawłowi, | Nie o Piotrowe błagam odpuszczenie, | Lecz jakeś z krzyża udzielił łotrowi, | Daj przebaczenie...

Uniżony wobec Stwórcy do śmierci pozostał wielki uczony. Dziś we fromborskiej świątyni znajduje się inne epitafium Kopernika, z czarnego marmuru z wizerunkiem modlącego się astronoma. Jego imię liczy się jako największe między uczonymi, a dzieło astronoma trudno przecenić. Był z tych, których wiedza zaprowadziła do Boga.