Cztery Ewangelie niewiele mówią nam o życiu Najświętszej Panny. I nie może być inaczej, gdyż ewangeliści opowiadają przede wszystkim o Jezusie Chrystusie, Bogu-Człowieku. Poza nielicznymi faktami z życia Maryi, ujawnionymi w księgach natchnionych, pozostała Ona w cieniu swego Syna. Chociaż Chrystus Pan kochał swą Matkę jak nikt inny, zwracał się do Niej w swej publicznej działalności, jak gdyby z pewnym dystansem. Poszukującym Go w świątyni Matce i Opiekunowi na ich pełne wyrzutu słowa odpowiada: "Czemuście Mnie szukali? Czy nie wiedzieliście, że powinienem być w tym, co należy do mego Ojca?" (Łk 2,49). W Kanie, w odpowiedzi na prośbę Matki w sprawie wina, a także umierając na krzyżu użył tytułu: "Niewiasto" (J 2,4 i 19,26). A kiedy przemawiał do tłumu i powiedziano Mu, że Matka i krewni przybyli do Niego, spoglądając na siedzących wokół ludzi wyrzekł słowa: "Oto moja matka i moi bracia" (Mk 3,34).

Niemniej jednak mamy podstawy, by sądzić, że Matka Pana już w czasie swojego ziemskiego życia była otoczona należnym Jej szacunkiem. Okazał go anioł Gabriel w czasie zwiastowania, a i Elżbieta pozdrowiła odwiedzającą ją Maryję słowami pełnymi Bożego natchnienia: "Błogosławiona jesteś między niewiastami. (...) A skądże mi to, że Matka mojego Pana przychodzi do mnie" (Łk 1,42-43). Zapewne pasterze i magowie przy Bożym Dzieciątku, uczestnicy wesela w Kanie, a zwłaszcza apostołowie ze czcią odnosili się do Matki swego Mistrza. Słowami pełnymi szacunku określiła Maryję kobieta z tłumu, zwracając się do Jezusa: "Błogosławione łono, które Cię nosiło, i piersi, które ssałeś" (J 11,27).

Pan Jezus, umierając na krzyżu, powierzył swą Matkę opiece Jana apostoła. Wiemy, że do dnia Zesłania Ducha Św. Maryja wraz ze św. Janem przebywała w Jerozolimie. Nie znamy Jej dalszych dróg, aż do wniebowzięcia. Nie wiemy z całą pewnością, gdzie było miejsce zejścia Jej z tego świata ani gdzie znajdował się Jej grób. Istnieję. na ten temat dwie wersje. Jedna prowadzi do Efezu, druga do Jerozolimy. Zajmijmy się najpierw Efezem. Najprawdopodobniej pierwszym biskupem tego miasta był św. Tymoteusz, uczeń św. Pawia apostoła. Zginął on śmiercią męczeńską około 97 roku, zaś jego następcą miał zostać św. Jan apostoł. Przebywa! on w Jerozolimie w czasie soboru apostolskiego w r. 49/50, a w latach 66-67 miał działać wśród gmin chrześcijańskich w Azji. Stara tradycja utrzymuje, że św. Jan jadąc z Jaffy do Malej Azji, by głosić tam ewangelię, zabrał ze sobą Maryję. Początkowo Maryja miała mieszkać w grocie góry Caressus (istnieje tam od wieków kaplica Najświętszej Panny w Ukryciu - Panoia Krypti), później miała przebywać w Efezie, w domku zwanym Panoia Koppuli (Domek Dziewicy). Miejsce to było odwiedzane przez mieszkańców sąsiedniej wioski zawsze w drugą niedzielę września. Domek ten odkryto stosunkowo niedawno wskutek widzeń stygmatyczki Katarzyny Emmerich. W kaplicy tej modlił się papież Paweł VI w czasie swego pobytu w Turcji. A w listopadzie 1979 roku przed domkiem sprawował Mszę św. papież Jan Paweł II.

Oprócz tradycji oraz świadectw, że w Efezie znajdowała się bazylika pod wezwaniem Matki Boskiej, w której odbył się sobór w roku 431, brak jest dowodów potwierdzających pobyt Maryi w Efezie. Tradycja nie wspomina o grobie Matki Bożej w tym mieście.

Jeśli chodzi o drugą wersję, wiemy, że w Jerozolimie, w bocznej nawie kościoła św. Anny, istnieje zejście do groty Narodzenia Najświętszej Panny Maryi, z którą od IIIw. związana jest tradycja, oparta na apokryfie z II w. i Protoewangelii Jakuba, że w tym miejscu miał się znajdować dom świętych Joachima i Anny, [35]rodziców Maryi. Według apokryficznej tradycji o pobycie w latach dziecięcych w Jerozolimie, zbudowano tu w czasach bizantyjskich kościół pod wezwaniem Maryi; stał on na grobli dzielącej oba baseny sadzawki Betesda i został zburzony przez Persów w 619 r. (Tutaj Pan Jezus uzdrowił chorego od 38 lat - J 5, 1-9).

Inna tradycja wskazuje na Dom Maryi w Nazarecie. Archeolodzy natrafili tutaj na ślady żydochrześcijańskiej synagogi z II w. Na fragmentach tynku w baptysterium znaleziono sgraffito i napis "Xe Maria", czyli słowa pozdrowienia anielskiego. Na początku V w. istniała w tym miejscu bazylika chrześcijańska zburzona przez Persów w 619 r. Prace wykopaliskowe zakończone w 1967 r. przyczyniły się do odkrycia domu izraelskiego. Przyjmuje się, że było to domostwo Maryi. Na ścianach odkryto ślady formuł modlitewnych do NPM, a pochodzących z I w. Tu zapewne dokonała się tajemnica Wcielenia, na co wskazują słowa pozdrowienia anioła Gabriela: "Chaire Maria" - Zdrowaś Maryjo.

Ponieważ brak świadectw potwierdzających, że grób NPM znajduje się w Efezie, przyjmuje się, iż zakończyła Ona swój ziemski żywot w Jerozolimie. W tym mieście znajduje się bazylika Grobu i Wniebowzięcia Maryi. Ze źródeł archeologicznych wiadomo, że właśnie tutaj żydochrześcijanie czcili grób Matki Bożej. Tradycja mówi, iż miała być Ona pochowana z polecenia Pana Jezusa u stóp Góry Oliwnej, w Getsemani. Przypuszcza się, że w VI-VII w. wzniesiono tutaj kaplicę w kształcie rotundy na terenie ogrodu należącego do krewnych Jezusa i Maryi. Mówi o tym apokryf Transitus Mariae z III w. W tejże bazylice grobu znajduje się kaplica zastępcza. Dawna była monolitem, a obecna powstała po usunięciu masy kamieni z niszy grobowej. Część oryginalnej skały grobu przetrwała do naszych czasów i ma formę sarkofagu. Na jego wieku znajduje się rzeźba przedstawiająca zaśnięcie NPM. Badania wykazały, że grób ten, podobnie jak Chrystusa, był nowy. Źródła mówią o trzech komorach w sarkofagu, co potwierdzili archeologowie. Według uczonych grób ten pochodzi z I w.

Apokryf Transitus mówi, że Maryja została wzięta do nieba na górze Syjon. Co roku odbywa się tutaj uroczystość przeniesienia obrazu Matki Bożej do grobu. Po zakończeniu ceremonii odnosi się ikonę do pobliskiego klasztoru. Tradycja corocznego kultu sięga pierwszych wieków chrześcijaństwa.

Kult Matki Bożej stał się bardzo żywy. Już od pierwszego wieku po Chrystusie chrześcijanie najchętniej nadawali swoim córkom imię Maria dla okazania czci Matce Boga. Chętnie także wypisywano to imię na statkach. Z przełomu II i III wieku pochodzi najstarsza modlitwa do Matki Najświętszej, na bazie jej tekstu opiera się nasza Pod Twoją obronę[1].

Również teksty nagrobkowe na katakumbach mówią o wierze pierwszych chrześcijan i czci okazywanej Maryi. Inskrypcja na grobie Aecjusza z końca II w. brzmi: "Wiara zaś była mi wszędzie przewodniczką i zastawiała mi wszędzie pokarm Rybę (symbol Chrystusa) ze źródła, bardzo wielką i czystą, którą ujęła Dziewica Niepokalana".

Z wielką czcią odnoszą się do Matki Bożej Ojcowie Kościoła. Na ścisłe więzy łączące Chrystusa z Maryją wskazuje w swym liście z początku II w. św. Ignacy Antiocheński († ok. 107) pisząc: "Chrystus jest z Boga i Maryi, bo Ten, który narodził się z Maryi i Boga, był Bogiem". Apologeta Arystydes († ok. 140) napisał: "Wierzymy, że (Jezus) jest Synem Boga Najwyższego, który z Ducha św. zstąpił z nieba, by zbawić lud i narodził się ze świętej Dziewicy". Natomiast św. Justyn męczennik († ok. 166) w dialogu z Tryfanem pisze: "Moc Boża zstąpiła na Dziewicę, cieniem swoim okryła i uczyniła brzemienną nie naruszając Jej Dziewictwa". Tenże autor przeciwstawi! Maryję Ewie: "Maryja przez posłuszeństwo Bogu stała się Matką Tego, który zniszczył dzieło szatana i uwolnił ludzi od śmierci wiecznej". Jego myśli rozwijali św. Ireneusz, biskup Lyonu (†202), św. Grzegorz Cudotwórca (†270), św. Atanazy (†373), św. Jan Złotousty (†407) i poeta maryjny św. Efrem (†373). św. Hipolit (†235) podaje, że "pniem Jessego była z domu ojca Dawida pochodząca Maryja" i że "uwielbia Jej Dziewictwo". Św. Hilary z Poitiers (†367) nazywa Maryję Matką naszego Pana. Św. Zenon (†372) świadczy, że "Maryja poczęła Jezusa jako Niepokalana Dziewica, zrodziła jako Dziewica i po zrodzeniu pozostała Dziewicą". Z głęboką czcią odnoszą się do Maryi inni Ojcowie, np. św. Ambroży (†397), św. Hieronim (†420), św. Jan Kasjan (†435), św. Leon Wielki (†461), św. Grzegorz Wielki (†604) i inni. A św. Augustyn (†430) wychwala wiarę Maryi pisząc: "Maryja była bardziej błogosławioną z powodu swej wiary niż z racji swej godności Matki Bożej".

Z pisarzy kościelnych wypada wspomnieć Orygenesa (†254), Klemensa (†212) i Tertuliana († po 220). Ten ostatni podał, że Maryja była Tą, która zrodziła Jezusa za sprawą Ducha św., stając się rzeczywistą Matką, i uczestniczyła w dziele odkupienia.

Liturgia wzbogaciła się imieniem Maryi w VI w., kiedy wprowadzono je do kanonu mszy św.

w tzw. communicantes. O wczesnym kulcie Maryi w kościele świadczy także sztuka wczesnokatakumbowa. W Rzymie, w katakumbach św. Pryscylli, znajdują się dwa freski z wizerunkami Matki Bożej. Jeden z nich, pochodzący z II w., przedstawia scenę Zwiastowania, a drugi, z III w., ilustruje fakt pokłonu magów ze Wschodu. Są również inne wizerunki Matki Bożej, ale pochodzące z okresu późniejszego. W Kartaginie, przed kongresem eucharystycznym, przy pracach zimowych znaleziono płaskorzeźbę wykutą w białym marmurze, przedstawiającą scenę adoracji mędrców w chwili, w której znaleźli Dzieciątko i Maryję. Według opinii archeologów rzeźba pochodzi z III lub IV wieku, a odkryto ją po zwaliskami bazyliki Damous-el-Kosita. Również w Kartaginie pod murami kościoła Św. Katarzyny natrafiono na setki podobnych do dzisiejszych plomb kolejowych medalionów z wizerunkami Matki Bożej z Dzieciątkiem, na których wyryty był napis w języku greckim: "O Matko Boża, strzeż Twego sługę". Na odnalezionej terakocie widniał napis w języku łacińskim "Święta Maryjo, przybądź nam z pomocą". Liczne medale z wyobrażeniem Matki Najświętszej, pochodzące z IV w. i przechowywane w Muzeum Watykańskim, przekonują nas, że w pierwszych wiekach chrześcijaństwa istniał już kult Maryi.

Wcześnie także wznoszono świątynie pod wezwaniem Matki Bożej. W latach 282-300, w Aleksandrii, patriarcha Teonas zbudował bazylikę maryjną. Skoro tylko Kościół uzyskał wolność w 313 r., miasta i wsie budowały kaplice, świątynie i bazyliki pod wezwaniem Matki Bożej. W samym Rzymie znajduje się dzisiaj blisko 70 kościołów maryjnych z pierwszych wieków chrześcijaństwa. Kolejne najstarsze kościoły pod wezwaniem Maryi zbudowano w Antiochii, Jerozolimie, Konstantynopolu i innych miastach. W Efezie powstała bazylika Maryi już przed soborem efeskim. Do naszych czasów zachowała się świątynia Sanctae Mariae Antiquae z początków IV w. z wizerunkami Matki Bożej i bazylika Sanctae Mariae Maioris w Rzymie.

Literatura patrystyczna, sztuka wczesnochrześcijańska, a nawet apokryfy z II w. przepełnione są uwielbieniem dla Matki Syna Bożego. Widzimy, że już we wczesnych wiekach chrześcijaństwa była oddawana cześć Maryi jako Niepokalanej Dziewicy, Matce Bożej, pełnej świętości i Wniebowziętej, a także Pośredniczce u Boga.

[1] "Pod ochronę Twego Miłosierdzia uciekamy się, Bogarodzicielko, nie odrzucaj próśb (które) w (naszej biedzie) zanosimy do Ciebie, lecz wybaw nas z niebezpieczeństw Ty jedynie czysta, jedynie błogosławiona".