Z Rzymu

• 7 czerwca, w uroczystość Zesłania Ducha Świętego, rozpoczął się Rok Maryjny, który będzie trwał do 15 sierpnia 1988 r. Otwarcia Roku Maryjnego dokonał Ojciec Święty przez dwie ceremonie, podane przez telewizję na cały świat: odmówienie różańca w bazylice Matki Bożej Większej w wigilię o godz. 18 i uroczysta Msza św. na placu św. Piotra o północy z 6 na 7 czerwca. Półtora miliarda ludzi z 40 krajów, w tym Polski, mogło odmówić różaniec z Papieżem. Bazylika rzymska była połączona, dzięki 18 satelitom i 75 telekamerom, uzgadnianym przez stację londyńską, z 15 głównymi sanktuariami maryjnymi świata. Były to sanktuaria: w Europie Lourdes (Francja), Mariazell (Austria), Knock (Irlandia), Częstochowa, Fatima (Portugalia) i Saragossa (Hiszpania); w Ameryce Trois-Rivieres (Kanada), Waszyngton (USA), Lujan (Argentyna), Rio de Janeiro (Brazylia), Miasto Meksyk-Guadalupe i Caacupe (Paragwaj); w Azji Manila (Filipiny) i Bombaj (Indie); w Afryce Dakar (Senegal). Odmówiono i rozważono pięć tajemnic różańcowych: Zwiastowanie, Nawiedzenie, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie i Zesłanie Ducha Świętego. Każda tajemnica była poprzedzana odczytaniem odpowiednich fragmentów Pisma Św[iętego] - kolejno w językach: greckim, polskim, holenderskim, rosyjskim i arabskim. "Ojcze nasz" i "Zdrowaś" odmawiano kolejno w głównych językach zachodnioeuropejskich. Po zakończeniu różańca Jan Paweł II wygłosił orędzie. "Modliliśmy się - mówił - rozmyślając o pięciu tajemnicach związanych z historią zbawienia i z obecnością Maryi... Modląc się razem wzmocniliśmy więzy solidarności z całą rodziną ludzką, przekonani, że trzeba stawić czoło wyzwaniom trudnej godziny, jaką dziś świat przeżywa, przez otwarcie się na transcendencję (Boga), aby przezwyciężyć trudności dla dobra człowieka i prawdziwej cywilizacji... Maryja jest wzorcem doskonałym «nowej ludzkości»". O północy Ojciec Święty odprawił Mszę św. z pięciu kardynałami, wielu biskupami i ponad 700 kapłanami. We Mszy św. wzięło udział ponad 50 000 wiernych. W homilii Papież powiedział: "W tym dniu historycznym, kiedy Duch Święty został zesłany na Kościół, spotykamy Maryję; i dzisiaj, kiedy jeszcze Duch jest zesłany, powinniśmy znaleźć Maryję". W czasie Mszy św. między ołtarzem a obeliskiem widniał obraz z bazyliki Matki Bożej Większej "Salus Populi Romani" (Zbawienie Ludu Rzymskiego).
• 7 czerwca [1987] r. Kongregacja Kościołów Wschodnich wydała instrukcję w sprawie zastosowania encykliki Redemptoris Mater do Kościołów wschodnich w związku z Rokiem Maryjnym. "Ze słów Papieża - czytamy we wstępie instrukcji - wynikają jasno niektóre perspektywy i wskazania praktyczne: chodzi o to, by przebyć drogę duchową, która prowadzi Kościół do przeżycia ze szczególną świadomością własnego poświęcenia i wierności względem Chrystusa Pana. Zbliżające się trzecie tysiąclecie może faktycznie być rozumiane jako wezwanie, aby pojąć znaczenie tego czasu: nigdy nie może on uchylić się spod władztwa Chrystusa, lecz, nastawiony całkowicie na Jego chwalę, ma sprowadzić wszystko do Niego. Na tej drodze wieków i Maryja jest «kolumną ognia», która oświeca drogę wierzących, przewodniczką, która wiedzie pokolenia do domu Oblubieńca: «Kościół przeto w całym swoim życiu zachowuje z Bogarodzicą więź, która obejmuje w tajemnicy zbawczej przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, i czci Ją jako Matkę duchową ludzkości i Orędowniczkę łaski» (RM 47)". Trzeba głębiej poznać i żywiej doświadczyć obecności Maryi w historii osobistej ludzi, czyli wymiar maryjny życia ludzkiego. Encyklika ma na celu m.in. uaktywnienie Kościoła w niezmordowanym poszukiwaniu jedności chrześcijan. Kościoły Wschodnie mają uświadomić sobie swoją bogatą spuściznę, z której będzie mógł [281]skorzystać cały Kościół. "Tradycja wschodnia umieszcza postać i rolę Bogarodzicy w organicznej całości tajemnicy i historii zbawienia". Wschód chrześcijański wyraża tę wiarę w liturgii i tą wiarą żyje, dążąc do ubóstwienia według wzoru i z pomocą Maryi. Trzeba odkryć skarby liturgiczne, ożywić pobożność maryjną, dowartościować sanktuaria maryjne, spotęgować w imię Maryi gościnność i troskę o chorych i sieroty.
• 28 czerwca [1987] r. Ojciec Święty wyniósł na ołtarze abpa Jerzego Matulewicza, biskupa wileńskiego w latach 1918-1925. Aktu tego dokonał w czasie uroczystej Mszy św., którą odprawił w bazylice watykańskiej. W homilii mówił o przypadającym w tym roku 600-leciu chrztu Litwy i o wspaniałym owocu, jaki wydala Litwa chrześcijańska w postaci bł. Jerzego Matulaitis-Matulewicza. "Prawdziwy «sługa i apostoł Jezusa Chrystusa» (1 P 1,1) podkreślił - gorliwy i niezmordowany w posługiwaniu na ziemi ojczystej, w Polsce, w Rzymie i w innych miejscach, był on pasterzem odważnym, pełnym inicjatywy, zdolnym stawiać czoło, roztropnie i ofiarnie, sytuacjom trudnym dla Kościoła, zawsze zatroskanym wyłącznie o zbawienie powierzonych sobie dusz". W przemówieniu na Anioł Pański Jan Paweł II podkreślił miłość do Niepokalanej nowego Błogosławionego, jak też pobożność maryjną narodu litewskiego. "W tych 600 latach od pierwszej ewangelizacji - mówił - wiara chrześcijańska zakorzeniła się mocno na Litwie: wnikając głęboko w duszę ludu, natchnęła jego obyczaje, duchowość, kulturę i dziedzictwo artystyczne. Szczególnie daje się odczuć nabożeństwo do Matki Bożej, tak że przyszły papież Pius XI, będąc wizytatorem apostolskim w tym narodzie, miał powiedzieć: «Litwa jest krajem Maryi». Najsłynniejszym sanktuarium jest niewątpliwie Ostra Brama w Wilnie. Od czterech wieków jest to miejsce modlitwy i podniesienia duchowego dla całego ludu, czczącego w cudownym obrazie «Matki Miłosierdzia» Tę, która jest Matką Bożą, Orędowniczką i Opiekunką ludzi, i uciekającego się do Niej ufnie w potrzebach". Na końcu Papież wezwał wszystkich do modlitwy, aby "wspomnienie 600 lat życia chrześcijańskiego braci i sióstr Litwy pomogło im pozostać dalej i zawsze wiernymi Chrystusowi i Kościołowi". W przeddzień beatyfikacji Papież przyjął 2500 pielgrzymów litewskich, przemówił do nich w ich języku i odnowił akt powierzenia Litwy Matce Bożej. Natomiast 29 czerwca przyjął pielgrzymów polskich, mówiąc im o więzi bł. Jerzego Matulewicza z Polską. W dniu następnym przemawiał do zebranych na kapitułę generalną OO. Marianów, którzy swe odrodzenie zawdzięczają nowemu Błogosławionemu.
• W połowie lipca [1987] r. urodził się w Zagrzebiu (Jugosławia) 5-milionowy mieszkaniec ziemi, Matej Gaspar. Wspomniał o tym, 15 lipca podczas środowej audiencji ogólnej, Ojciec Święty, zaznaczając, że fakt ten byt obszernie komentowany. "Kościół mówił - ze swej strony uznaje w każdym życiu rodzącym się na ziemi dar Boga, który jest Dobrocią. Kościół jest świadomy problemów, jakie niesie ze sobą rozwój demograficzny, nie przestaje jednak przypominać, że rozwiązania prawdziwie ludzkiego nie można szukać poza planem Bożym, którego zasadą jest solidarność rodziny ludzkiej". Papież zachęcił szczególnie młodzież, by budowała przyszłość ludzkości właśnie na tej zasadzie poszanowania praw człowieka i solidarności.
• Miesięcznik wioski "Jesus" publikuje od kilku miesięcy dodatek, w którym po kolei przedstawia papieży XX wieku. W dodatku poświęconym Piusowi XII F. Molinari pisze: "Pius XII umarł dwa razy. Druga śmierć to nieubłagane oskarżenie prokuratorskie, niemal potępienie pamięci: z jednej strony historiografia antyklerykalna obciążyła go winą, że nie bronił dostatecznie Żydów przed ohydnym ludobójstwem Hitlera, a z drugiej strony niektórzy przedstawiciele progresizmu katolickiego przeciwstawiają sylwetkę asyryjską i zimną Pacellego słodkiej i miłej twarzy Roncallego", który po "twardej epoce" swego poprzednika dokonał "przełomu Janowego" w Kościele. Tymczasem rzekome "milczenie" Piusa XII ocaliło milion Żydów, jak wykazuje, na podstawie źródeł historycznych, tenże autor w artykule pod tym tytułem. A sam Paweł VI nazwał go "prekursorem Soboru Watykańskiego II", gdy chodzi o otwarcie na nowoczesne drogi badań naukowych i kultury przy jednoczesnej wierności dla zasad rozumu i skarbca wiary (10 III 1974). W 16 dokumentach soborowych Pius XII jest cytowany 187 razy, a dopiero po nim idą Jan XXIII (80 razy), Paweł VI (60) i inni papieże. "Niektóre strony soborowe są mozaiką fragmentów pacellańskich". Zresztą sam Pius XII przygotowywał już zwołanie soboru.

Z Polski

• 11 czerwca [1987] r., tuż po beatyfikacji Karoliny Kózkówny, abp Jerzy Ablewicz, ordynariusz tarnowski, konsekrował ołtarz w kościele w Zabawie, rodzinnej parafii nowej Błogosławionej, wsparty na pięknym sarkofagu, który zawiera jej doczesne szczątki. W czasie Mszy św. arcybiskup [282]wysławiał cnoty bł. Karoliny, wyjaśniając symbolikę kwiatów na jej obrazie, który odsłonięto podczas beatyfikacji. Są na nim lilie - znak niewinności, róże - symbol męczeńskiej śmierci, są też ciernie, znaczące jej drogę do świętości, a z boku, tuż przy stopach Błogosławionej, niezapominajki, symbolizujące nieustanną jej pamięć o Bogu, ale także nieustanną pamięć Boga o wszystkich swych dzieciach. Abp J. Ablewicz zobowiązał wiernych parafii Zawady, by byli życzliwi dla pielgrzymów, którzy będą nawiedzać miejsce męczeństwa bł. Karoliny, i świecili im przykładem życia chrześcijańskiego.
• Miesiąc sierpień [1987] r. był w katolickiej Polsce, tak jak w kilku poprzednich latach, miesiącem trzeźwości. Bp Edmund Piszcz, administrator apostolski diecezji warmińskiej, w liście pasterskim z 26 VII [1987] r., tak tłumaczy wybranie tego miesiąca do akcji trzeźwościowej: "Ruch, budujący trzeźwość w naszym społeczeństwie, uczynił swym Patronem św. Maksymiliana Kolbego. Wiemy, że poszedł on dobrowolnie na śmierć głodową w bunkrze obozu oświęcimskiego, by ocalić życie drugiemu człowiekowi, a także, by pomóc umrzeć tym współbraciom, którzy wspólnie z nim skazani zostali na śmierć. Powolne konanie trwało przeszło dwa tygodnie od ostatnich dni lipca do 14 sierpnia 1941 roku. I w tej właśnie ofiarnej agonii, obejmującej prawie połowę sierpnia, ma swe uzasadnienie wołanie Kościoła w tym miesiącu o budowanie w sobie i w innych postawy trzeźwości. Był bowiem św. Maksymilian człowiekiem, który posiadł m.in. jedną wielką umiejętność: zdolność przekraczania samego siebie. Dotyczyło to rozmaitych szczegółów życia, w których trzeba było zdobyć się na ofiarę i poświęcenie, na przezwyciężanie trudności, na walkę z przeciwnościami, na podjęcie mężnej i odważnej decyzji, na wybór określonych wartości. I w tych zmaganiach objawiło się całe dążenie ojca Kolbego do świętości, bo do niej właśnie powołał Chrystus człowieka, każdego z nas". Patrząc na zło, jakie powoduje pijaństwo, aż do degradacji człowieka, musimy sobie uświadomić, że "każdy z nas jest zdolny do wysiłku, do ofiary, do przekraczania samego siebie, a więc także do przezwyciężania swej słabości, do porzucenia zgubnego nałogu pijaństwa. Trzeba tylko tego chcieć". Bóg nie odmówi tu swej łaski. "Prośmy św. Maksymiliana o pośrednictwo w uzyskaniu od Boga tej Łaski, która uczyni nasze życie trzeźwym, pełnym ofiarnej miłości, pełnym dobroci, świętym".
• 21 czerwca [1987] r. odbyły się we Włocławku, w katedrze Wniebowzięcia NMP, centralne uroczystości dziękczynne za beatyfikację bpa Michała Kozala, sufragana włocławskiego, umęczonego 26 I 1943 r. w hitlerowskim obozie zagłady w Dachau. W uroczystościach tych wziął udział Episkopat Polski, zebrany we Włocławku na 221 plenarnej konferencji. Mszy św. koncelebrowanej przewodniczył kard. Józef Glemp, Prymas Polski, który też wygłosił homilię, ukazując wspaniałą postać nowego Błogosławionego, zwłaszcza jego zwycięstwo ewangeliczne odniesione w czasach barbarzyńskich zbrodni hitlerowskich. Ks[iądz] Prymas zaznaczył, że szatan nieustannie usiłuje burzyć porządek Boży [283]w umysłach i działaniach ludzi, potęgując w nich pychę i egoizm. Wstyd winny w nas rodzić takie zjawiska, jak niszczenie czy umniejszanie godności ludzkiej przez pijaństwo, narkomanię, rozwiązłość seksualną czy produkowanie śmiercionośnych potencjałów nuklearnych. Aby otworzyć cywilizację miłości, musimy żyć na codzień w jedności z Chrystusem Eucharystycznym i wszystkimi naszymi bliźnimi, jak nas uczył w czasie II Kongresu Eucharystycznego Ojciec Święty. Po Komunii św. odśpiewano dziękczynny hymn "Ciebie Boga wystawiamy". Tegoż dnia po południu Prymas Polski poprowadził procesję eucharystyczną w Inowrocławiu, który byt pierwszym etapem męczeńskiej drogi bł. Michała. Natomiast w przeddzień uroczystości włocławskich biskupi w godzinach popołudniowych przewodniczyli nabożeństwom pobeatyfikacyjnym w różnych kościołach diecezji włocławskiej.
• 28 czerwca został odczytany w kościołach polskich list pasterski naszego Episkopatu, wystosowany z okazji 600 rocznicy Chrztu Litwy i beatyfikacji abpa Jerzego Matulewicza. Polska, która otrzymała chrześcijaństwo 400 lat wcześniej od "pobratymców z południa" (od Czechów), "przekazała je - jak stwierdzają Biskupi - Litwie, dając początek «Rzeczypospolitej Obojga Narodów»". Narody polski i litewski "były przez wieki złączone w sposób szczególny. Polska i Litwa czci św. Kazimierza, urodzonego w Krakowie, rządzącego Koroną z Radomia, zmarłego w Grodnie, pogrzebanego w Wilnie. W Ostrej Bramie po dziś Matka Miłosierdzia wsłuchuje się w błagania zanoszone w języku litewskim i polskim". Również "losy życia bł. Jerzego odzwierciedlają w sposób szczególny jedność w Bogu obu Narodów". "Obejmujemy więc piszą Biskupi - w roku Jubileuszu cale dzieje Polski i Litwy, Narodów ochrzczonych w Imię Trójcy Przenajświętszej. Dziękujemy Bogu za wszelkie dobro, które te Narody wniosły do skarbnicy dziejów Europy i świata. Przepraszamy za każdą niewierność wobec daru wiary świętej".
• Od 14 września 1986 r. do 15 sierpnia [1987] r. trwała pielgrzymka Matki Bożej w kopii cudownego obrazu jasnogórskiego w diecezji warmińskiej. Trasa nawiedzeń kolejnych parafii rozpoczęła się od Olsztyna, gdzie w nowo powstającym kościele Chrystusa Odkupiciela Człowieka odbyły się z udziałem Episkopatu Polski uroczystości powitania. Ostatnim miejscem nawiedzenia było Olecko. Matka Boża w swym obrazie częstochowskim, jak czytamy w "Posłańcu Warmińskim" (22 II [1987] r.), jest " wszędzie z radością wyczekiwana, żegnana z żalem - jak matka. Wszędzie zostawiająca liczne owoce swego nawiedzenia. Są one tym bogatsze, im bardziej wierni przygotowali się na przyjście Maryi, im bardziej byli otwarci na przyjęcie Jej darów". Z reguły poprzedzały to nawiedzenie misje parafialne, prowadzone najczęściej przez redemptorystów, kapucynów, pallotynów, werbistów, jezuitów i franciszkanów. W ceremonii powitania Obrazu w każdej parafii uczestniczył bp Edmund Piszcz, administrator diecezji, lub jeden z biskupów pomocniczych. Zazwyczaj obecność wiernych na nabożeństwach urządzanych z okazji Nawiedzenia była tłumna. Notowano liczne nawrócenia. Wielu złożyło przyrzeczenia abstynenckie i zapisało się do Żywego Różańca. Z diecezji warmińskiej obraz Matki Bożej przewieziono do Białegostoku. Na terenie tamtejszej diecezji Nawiedzanie będzie trwało do 15 listopada.

Ze świata

• 28 czerwca [1987] r. w 630 litewskich kościołach parafialnych odbyły się uroczystości jubileuszowe związane z 600 rocznicę Chrztu Litwy. Centralna uroczystość miała miejsce o godz. 11:30 w Wilnie w kościele Świętych Apostołów Piotra i Pawła na Antokolu. Przewodniczył jej [284]abp Liudas Povilonis, administrator apostolski metropolii kownieńskiej. W świątyni zgromadziły się delegacje duchowieństwa i wiernych ze wszystkich diecezji litewskich, a w prezbiterium miejsca honorowe zajęli m.in. bp Janis Cakuls, delegat sędziwego kardynała Julijansa Vaivodsa, administratora apostolskiego Rygi, i delegacje innych Kościołów chrześcijańskich w ZSRR, na czele z prawosławnym metropolitą białoruskim Filaretem. Z braku miejsca wielu uczestniczyło we Mszy św. na dworze w strugach deszczu. Sercem jubileuszu była Msza św. koncelebrowana (z kanonem łacińskim), w czasie której na początku odczytany został telegram Ojca Świętego, a po Ewangelii okolicznościowy list pasterski Episkopatu Litwy. Zamiast odmówienia "Wierzę w Boga" wierni odnowili przyrzeczenia Chrztu św. Po Komunii św. odśpiewali hymn "Ciebie Boga wysławiamy" i przyjęli uroczyste błogosławieństwo Najświętszym Sakramentem. Jednocześnie odprawiane były pod przewodnictwem biskupów Msze św. w pięciu innych kościołach wileńskich, w tym w Ostrej Bramie i dla Polaków - w kościele Świętego Ducha na Starym Mieście, gdzie celebrował też bp Roman Andrzejewski z Włocławka. Po Mszy wmurowano w wewnętrzne ściany kościołów tablice pamiątkowe z siedmiu krzyżami. Kościół na Litwie liczy 7 jednostek kościelnych (2 archidiecezje, 4 diecezje i 1 prałatura) i 630 parafii katolickich, obsługiwanych przez 665 kapłanów. W jedynym seminarium - w Kownie - jest obecnie 130 kleryków. Do wielkiego jubileuszu przygotował katolików litewskich trzyletni program duszpasterski, poświęcony ukazaniu znaczenia Ewangelii i życia nią na co dzień. Kościół na Litwie jest najmłodszy wśród Kościołów w Europie, ale jest miody przede wszystkim - jak to stwierdził jeden z biskupów w czasie jubileuszu - swą wiarą, swym stałym odradzaniem się, które sprawia, że dziś, po 600 latach, przeżywa on jakby swe kolejne lato.
• Biskupi maroniccy Libanu, zebrani 1 lipca [1987] r. na konferencji w Bkerke, wyrazili swój ból z powodu trwającej już od 12 lat krytycznej sytuacji swego kraju, która najbardziej oddanych mu obywateli stawia na skraju rozpaczy. Biskupi narzekają na marazm polityczny instytucji państwowych i na lekkomyślność, z jaką odpowiedzialni za kraj stosują niegodną taktykę wzajemnych oskarżeń. "Nieszczęścia, jakie nas dotknęły - piszą - wzywają nas, byśmy zapomnieli to wszystko, co nas dzieli: egoizmy i interesy osobiste, byśmy zbliżyli się ponownie i prowadzili dialog w atmosferze szczerości i jasności, aby znaleźć sposoby wyjścia naszego Kraju z impasu" i uratować jego istnienie i tożsamość. "Nasze ocalenie jest tylko we wzajemnym zrozumieniu, w zjednoczeniu naszych serc i szeregów wokół rządu, który miałby poparcie jednomyślne w Kraju niezależnym w swych granicach, uznanych przez społeczność międzynarodową. Odrzucamy wszelkie podziały i zajmowanie naszego terytorium przez obce ludy". Biskupi wezwali wiernych, by w Roku Maryjnym za pośrednictwem Matki Bożej wyprosili od Pana dla siebie "silę wiary w Niego i w ojczyznę, a dla kierujących - jasne widzenie, prawość moralną, silę ducha i lojalność w ich pracy, aby w ten sposób zapewnić Libanowi bezpieczeństwo, stałość i pokój".
• Na prośbę bpa Reinharda Lettmanna z Münster, ks. Ryszarda Schulte-Staade, rektora sanktuarium w Kevelaer, i o. Pawła Meldy OFM, przewodniczącego Papieskiej Międzynarodowej Akademii Maryjnej, Ojciec Święty zarządził, że X Międzynarodowy Kongres Mariologiczny i XVII Międzynarodowy Kongres Maryjny odbędą się w Kevelaer (RFN), pierwszy w dniach 11-17 września [1987] r. dla omówienia tematu: Kult Maryjny w XIX i XX wieku (do Soboru Watykańskiego II wyłącznie), drugi w dniach 18-20, by uczcić Maryję jako Matkę Chrześcijan. Tematyka będzie przedstawiona i przedyskutowana na sesjach ogólnych i w grupach językowych, zorganizowanych przez Narodowe Towarzystwa Mariologiczne: angielskie, francuskie, hiszpańskie, kroackie, niemieckie, polskie, portugalskie i włoskie. Kongresy Mariologiczne mają charakter naukowy, a Kongresy Maryjne - charakter bardziej duszpastersko-dewocyjny. Odbywają się co cztery lata w różnych krajach. Jeden dzień w czasie Kongresu Maryjnego w Kevelaer będzie poświęcony rodzinie, a uwieńczy go poświęcenie Najświętszej Rodzinie.
• Po 10 latach napięć, zakończonych rok temu rozłamem w łonie ruchu Chrześcijańskiej Młodzieży Robotniczej (JOC), Watykan opowiedział się za grupą, która się odłączyła i przyjęła nazwę Międzynarodowej Koordynacji Chrześcijańskiej Młodzieży Robotniczej (CIJOC). Tworzą ją grupy narodowe ruchu Francji, Włoch, Anglii i Malty. Do rozłamu doszło z tego powodu, że statut narzucony na Kongresie w Madrycie odrzucił dotychczasowy charakter chrześcijański ruchu, otwierając go dla wszystkich bez różnicy religii.
• O. Józef A. Abrisqueta Zarrabe OFM, Hiszpan, wraz ze swą ekipą naukową otrzymał międzynarodową Nagrodę Królowej Zofii w uznaniu swych zasług na polu zapobiegania upośledzeń fizycznych [285]i umysłowych, związanych z czynnikami genetycznymi. Abrisqueta doktoryzował się z nauk biologicznych i obecnie jest przewodniczącym Hiszpańskiego Towarzystwa Genetyki Ludzkiej. Wraz ze swymi współpracownikami opublikował 106 prac naukowych cenionych w skali krajowej i międzynarodowej. Wybrał pole genetyki ludzkiej ze względu na jego powiązania duszpasterskie z małżeństwem i życiem rodzinnym.