W północno-zachodniej części Republiki Federalnej Niemiec tuż przy granicy holenderskiej znajduje się miasteczko Kevelaer, słynące od XVII wieku z sanktuarium Matki Bożej Pocieszycielki Strapionych, do którego śpieszą liczne pielgrzymki, również z zagranicy. 2 maja [1987] r. przybył tu jako pielgrzym Papież Jan Paweł II.

W tym to miasteczku odbył się w dniach 11-20 września [1987] r. Międzynarodowy Kongres Mariologiczno-Maryjny, który miał dwa etapy: X Kongres Mariologiczny (11-17 IX), o charakterze ściśle naukowym, i XVII Kongres Maryjny (17-20 IX). Kongres zgromadził blisko 300 teologów i innych naukowców z 26 krajów, nie licząc zwykłych pielgrzymów.

Kongresy maryjne w życiu Kościoła

Pierwszy międzynarodowy kongres maryjny miał miejsce w r. 1900 w Lyonie, następne [330]we Fryburgu (1902), Rzymie (1904), Einsiedeln (1906), Saragossie (1908), Salzburgu (1910) i Trewirze (1912). Praktykę urządzania kongresów na cześć Matki Bożej wznowiono w Roku Świętym 1950. Odtąd kongresy te odbywają się z reguły co cztery lata i to w podwójnej formie: naukowej (kongres mariologiczny) i bardziej kultowej (kongres maryjny). Organizuje je Papieska Międzynarodowa Akademia Maryjna, mająca swą siedzibę w Rzymie, w klasztorze franciszkańskim Antonianum.

Pierwsze kongresy mariologiczne zajęły się sprawami doktrynalnymi. Kongres rzymski z 1950 r. przestudiował głównie współpracę Najśw. Maryi Panny w nabyciu i rozdziale łask, kongres następny (Rzym 1954) dyskutował wyłącznie nad Jej Niepokalanym Poczęciem, w r. 1958 (Lourdes) omówiono temat "Maryja i Kościół", a w r. 1965 (Santo Domingo) - "Maryja w Piśmie świętym". Ostatnie kongresy (Lizbona-Fatima 1967, Zagrzeb 1971, Rzym 1975, Saragossa 1979, Malta 1983) skupiały się na problematyce rozwoju kultu maryjnego poprzez wieki (do XVIII w.). Kongres w Kevelaer wytyczył sobie jako temat kult maryjny w XIX i XX w. (do Soboru Watykańskiego II).

Obrady w Kevelaer rozpoczął kard. Józef Ratzinger, prefekt Kongregacji ·Nauki Wiary i protektor wspomnianej Akademii Maryjnej. W przemówieniu wstępnym podkreślił, że postać Maryi ukazuje się z mocą nie tylko przy Zwiastowaniu i przy Zesłaniu Ducha Świętego, ale i w ciągu wieków. Ona jest w centrum Kościoła i uosabia z jednej strony bliskość cielesną Jezusa, która jest zawsze decydująca dla Kościoła, a z drugiej strony działanie Ducha Świętego, który stwarza Kościół. To nie jest jakaś abstrakcja czy ktoś z dalekiej przeszłości, ale Matka wciąż obecna i działająca. Tylko w zjednoczeniu z Nią Kościół może się wciąż na nowo rodzić.

Bp Reinhard Lettmann z diecezji Munster, do której należy Kevelaer, odczytał orędzie Konferencji Biskupiej Niemieckiej, która wezwała teologów, aby zgłębiając naukę o Matce Bożej unikali ograniczeń teologii zbyt ciasnej i tak przyczynili się do ożywienia pobożności maryjnej.

Kult maryjny w XIX i XX wieku

Kongres mariologiczny obradował codziennie (z wyjątkiem niedzieli), przed południem na sesjach plenarnych, a po południu w sekcjach językowych, których było osiem: angielska, chorwacka, francuska, hiszpańska, niemiecka, polska, portugalska, i włoska. Była też czynna sekcja ekumeniczna. Przewodził o. Paweł Melada OFM, prezes Akademii Maryjnej. Najważniejsze referaty wygłosili: 12 IX o. S. De Fiores, ks. H. Petri i ks. R. Laurentin (kult maryjny w kontekście kulturalnym Europy i w kontekście teologicznym), 14 IX - H. Diifel, H. Root i A. Kallis (stosunek do Maryi innych wyznań), 15 IX - ks. Ch. Molette, L. Scheffczyk i o. T. Koehler (pobożność maryjna między dwoma Soborami Watykańskimi i jej owocność), 16 IX - o. S. Meo, o. C. Pozo i ks. D. Olszewski (bulle dogmatyczne Piusa IX i Piusa XI, ogłoszenie królewskości Maryi i cześć Maryi u Polaków).

Wiek XIX był epoką wielkich wstrząsów, zarówno pod względem politycznym, jak w dziedzinie myśli. Po oświeceniu, które stawiało na rozum gardząc wiarą, przyszedł romantyzm podkreślający uczucie, a po nim, jako reakcja, pozytywizm i krytycyzm. W Kościele w drugiej połowie wieku obserwujemy odrodzenie scholastyki, a pod koniec zjawia się modernizm. Mało stuleci miało tak kontrastowe-oceny, jak wiek XIX. Jedni nazywali go wiekiem dekadenckim, wiekiem ruin, a inni - wiekiem genialnym, wiekiem odrodzenia, wiekiem świętych.

To wszystko znalazło odbicie w pobożności maryjnej. Z początku widzi się pewne oziębienie serc w stosunku do Matki Bożej. Pod wpływem romantyzmu pobożność staje się u wielu sentymentalna. Do ożywienia i udoskonalenia kultu maryjnego przyczynia się znacznie ogłoszenie dogmatu Niepokalanego Poczęcia NMP w 1854 r. oraz objawienia maryjne w Paryżu [331](1830 r.) i w Lourdes (1858 r.). Wielkim wzięciem cieszy się Cudowny Medalik, rozpowszechniony do śmierci jego apostołki św. Katarzyny Labouré (1876 r.) w miliardzie sztuk. Do pogłębienia mariologii i kultu maryjnego przyczynili się wielce: konwertyta angielski J. H. Newman (+ 1890), który wykazał, jak kult maryjny towarzyszy Kościołowi od początku, oraz teologowie niemieccy: M. J. Scheeben (+ 1888) i R. Guardini (+ 1968), ten ostatni ukazujący bogactwo maryjne w Piśmie świętym. Z postępem teologii neoscholastycznej następuje równowaga dynamiczna między pobożnością i kulturą. Pobożność maryjna wpłynęła na rozwój świętości i na gorliwość misyjną zgromadzeń zakonnych. Kult maryjny dochodzi do szczytu za Piusa XII, który ogłosił dogmat Wniebowzięcia NMP (1950) i Jej królewskość (1954), a w r. 1942 poświęcił świat Niepokalanemu Sercu Maryi. Mówiło się wówczas o "erze maryjnej" Kościoła.

Kult Maryi nie oddalał od Chrystusa, lecz przeciwnie, przybliżał do Niego, co się uwidoczniło we wzroście pobożności eucharystycznej i w miłości dla chorych i biednych, z którymi Jezus się utożsamiał.

Kult maryjny w Polsce

Sekcja polska miała 35 członków. Każdy omówił, w sposób bardzo syntetyczny, jakiś temat, nadto odczytano relacje 11 nieobecnych. Pracą sekcji kierował bp Julian Wojtkowski, sufragan olsztyński. Uwaga skupiła się na kulcie maryjnym Polaków w omawianym okresie.

Polska w XIX w. znajdowała się pod jarzmem trzech zaborców. Była zagrożona nawet w swym bycie narodowym. W tej sytuacji błogosławioną rolę odegrał Kościół, zwłaszcza przez kult Matki Bożej. Objawił się on m.in w nabożeństwach paraliturgicznych, w pieśniach maryjnych (niektóre śpiewniki mają ich 170) i w sanktuariach maryjnych, których na początku XIX w. było 1097 w 977 miejscowościach. Kult ten przyczynił się nie tylko do umocnienia wiary katolickiej, ale odegrał też pierwszorzędną rolę w budzeniu czy umacnianiu świadomości narodowej i w integracji narodowej (scalaniu) Polaków.

W XIX w. nie mieliśmy na ziemiach polskich wybitnych teologów. Kult maryjny jaśniał więcej wiarą niż głębią teologiczną, ale na ogół był poprawny i bogaty. Wielki wpływ wywarli świątobliwi duchowni, zwłaszcza bp J. Pelczar, ks.,B. Markiewicz i o. H. Koźmiński, założyciel ponad 20 zgromadzeń zakonnych, w których ugruntowywał pobożność maryjną. Ten ostatni pokusił się też o napisanie ogromnego dzieła pt. Czym jest Maryja. Pozostawił w rękopisie 52 tomy w 80 zeszytach o łącznej objętości 308 000 stron. Opublikował tylko pierwszy tom.

W XX w. wybił się jako krzewiciel kultu maryjnego św. Maksymilian M. Kolbe. Na kongresie w Kevelaer poświęcono mu cztery referaty, jeden na sekcji polskiej (o. J. Domański, Maryjność św. M[aksymiliana] M[arii] K[olbego]), dwa na sekcji angielskiej (o. J. McCurry, Teologia pastoralna Kolbego. Tajemnica Niepokalanej jako podstawa apostolstwa, i o. P. Fehlner, Maryjne nabożeństwo i doktryna w perspektywie O. Kolbego) oraz jeden na sekcji włoskiej (o. A. Pompei, Zasady teologiczne nabożeństwa kolbiańskiego do Maryi). Nadto czyniono wzmianki o św. Maksymilianie na sesjach plenarnych.

Trzy wydarzenia z XIX w. wpłynęły na ukształtowanie się głębokiej doktryny maryjnej św. Maksymiliana i oparcie na niej apostolstwa: ogłoszenie dogmatu Niepokalanego Poczęcia, nawrócenie Alfonsa Ratisbonne’a przez Cudowny Medalik i objawienie Niepokalanej w Lourdes. Założone przez niego Rycerstwo Niepokalanej miało być wcieleniem dogmatu w życie. Międzynarodowy Kongres Kolbiański (Rzym 1984 r.) wykazał, że św. Maksymilian jest nie tylko apostołem maryjnym, ale również wielkim myślicielem, który zgłębił tajemnicę Maryi.

Kongres Maryjny

17 września przybył na Kongres Maryjny jako legat papieski kard. Franciszek Macharski, arcybiskup krakowski. W piśmie nominacyjnym Jan Paweł II zaznaczył, że oba kongresy, mariologiczny i maryjny, mają się uzupełniać: "Medytacja wiary ma prowadzić do modlitwy, tak jak modlitwa ma budzić pełniejszą refleksję".

18 września po Mszy św. koncelebrowanej, którą pod przewodnictwem legata papieskiego odprawiło 50 biskupów oraz kapłani uczestniczący w kongresie, zaczęły się dwudniowe obrady na temat Maryi Matki wiernych. Na sesjach plenarnych wygłoszono 7 referatów, w których wyjaśniono podstawy teologiczne macierzyństwa duchowego Maryi (zwłaszcza tekst J 19,26-27) i wskazano, jak je wykorzystać [332]w rozwiązywaniu trudnych problemów dzisiejszych. Przeanalizowano też encyklikę maryjną Redemptoris Mater. Jan Paweł II zaofiarowuje w niej obraz Maryi jako Matki, która wspiera Kościół na drodze do dwutysiąclecia chrześcijaństwa, jest lekarstwem na zło współczesne. Mamy wprowadzić Maryję we wszystkie dziedziny naszego życia. Nie ogranicza to pośrednictwa Chrystusa, ale je umacnia.

Przez cały czas Kongresu, również mariologicznego, z różnych stron przybywały do Kevelaer pielgrzymki, często z orkiestrami. W bazylice i w innych kościołach oraz w Parku Maryjnym odprawiały się nabożeństwa, a w różnych salach urządzano wykłady i imprezy. 12 i 13 września był Dzień Rodziny z odczytami: Rodzina glebą odżywczą rozwoju osobistego i Rodzina nadzieją świata, oraz z poświęceniem rodzin Najświętszej Rodzinie w Parku Maryjnym. 13 IX zjawiły się pielgrzymki współobywateli zagranicznych. W tym dniu bp Bolesław Pylak z Lublina wygłosił wykład pt. Maryja Matka wiernych w świetle wypowiedzi dzieci. 14 IX złożyli hołd Maryi artyści, uczeni i publicyści, 15 IX - członkowie zgromadzeń zakonnych i instytutów świeckich, 16 IX - katecheci, 17 IX - kapłani i diakoni, 18 IX - organizacje katolickie, 18 i 19 IX - młodzież, 20 IX - chorzy i służba zdrowia.

Do młodzieży przemawiała (19 IX) w Parku Maryjnym Matka Teresa z Kalkuty. Za jej zachętą młodzież oddała się Matce Bożej. "Maryjo, Matko Jezusa - brzmi tekst oddania - daj mi Twoje Serce, tak piękne, czyste, niepokalane, tak pełne miłości i pokory, żebym mógł przyjąć Jezusa w Chlebie życia, miłować Go jak Ty Go miłujesz i służyć Mu w cierpiących i biednych. Maryjo, uczyń mnie posłańcem miłości Boga i Jego pokoju". Matka Teresa poddała też młodzieży program odnowy duchowej: życie tym oddaniem maryjnym, codzienne odmawianie różańca w rodzinie lub we wspólnocie, regularne adorowanie wraz z Maryją Pana Jezusa w Najświętszym Sakramencie.

Na Kongresie nie zabrakło koncertów (m.in. 17 IX odśpiewano Akatyst), wieczorów folklorystycznych z pieśniami i tańcami (12 IX - wieczór chorwacki, 13 IX - wieczór hiszpański), wystaw (m.in. wystawa ikon Kościoła rosyjsko-prawosławnego), filmów (m.in. Cud Fatimy i Pieśń Bernadetty). Można było też nabyć nowe książki maryjne w języku niemieckim, wśród których najważniejszą pozycją jest Podręcznik wiedzy maryjnej (1042 strony).

Uwieńczeniem Kongresu była uroczysta Msza św. w Parku Maryjnym, koncelebrowana pod przewodem legata papieskiego w niedzielę 20 września o godz. 10. Kard. Macharski rzucił w homilii apel, aby przygotować się na III tysiąclecie chrześcijaństwa przez nowy rozmach w naśladowaniu Maryi i przez gorliwe apostołowanie, szczególnie świadectwem niezłomnej wiary i nadziei oraz miłości ogarniającej wszystkich. Po Mszy św. odbyła się procesja eucharystyczna do Kaplicy Pokoju Chrystusowego. O godz. 16 przy tejże Kaplicy miało miejsce nabożeństwo maryjne, zakończone poświęceniem się Matce Bożej i błogosławieństwem papieskim, którego udzielił legat, kard. F. Macharski.