Piewca piękna ziemi ojczystej

Józef Chełmoński, syn ziemi łowickiej, piewca piękna równiny mazowieckiej, utalentowany pejzażysta i miłośnik przyrody oraz życia wsi, na trwałe związał się z rodzimą kulturą ludową. Swoją, twórczością artystyczną odsłaniającą mistyczne tajemnice natury i lirykę wsi polskiej zyskał uznanie w artystycznym świecie, m.in. zdobył wiele nagród, wśród których najcenniejsza była Grand Prix w Paryżu w 1889 r.

Chełmoński urodził się w Boczkach kolo Łowicza w i 849 r., jako syn dzierżawcy folwarku. Po studiach w warszawskiej Szkole Rysunkowej i w Pracowni Wojciecha Gersona, następnie w monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie wpływ na niego wywarli Józef Brandt i bracia Aleksander i Maksymilian Gierymscy, i po pobycie w Paryżu osiadł od 1887 r. w Kuklówce pod Grodziskiem Mazowieckim. Był już wtedy cenionym malarzem.

Do najbardziej znanych jego obrazów należą: Babie lato, Sprawa u wójta, Powrót z balu, Na folwarku, Przed karczmą, Zamieć, Noc na Ukrainie, Kuropatwy, Mgła poranna oraz pędzące konie - trójki i czwórki.

Mniej może znana jest twórczość religijny Chełmońskiego. Tutaj bodaj największą sławą cieszy się obraz pt. św. Bartłomiej, ukazujący scenę męczeństwa Świętego. Obraz do dziś spełnia rolę zasuwy na rzeźbiony krucyfiks w ołtarzu głównym w kościele w Pawłowicach koło Sochaczewa. Malarz wykonał także dwie kopie obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej dla klasztoru jasnogórskiego. Późniejsza jego twórczość nawiązuje coraz częściej do motywów religijnych i mistycznych, jak Wielki Piątek, Krzyż w zadymce, Do kościoła, W kościele czy Pod Twoją obronę, ukazujący postać Matki Bożej wyłaniającej się z obłoków nad polami i opłotkami wiejskimi. Najmniej zaś znane są grafiki religijne Chełmońskiego, które ukazywały się zarówno w czasopismach polskich, jak i francuskich. Można tu wymienić: Na pasterkę, Obraz NMP w Częstochowie, Droga wedle męki Pańskiej, W żłobie leży, W kruchcie kościoła - szkice ukazujące sylwetkę religijną wielkiego malarza.

Na życie i twórczość Józefa Chełmońskiego niemały wpływ wywarli jego przyjaciele:

Adam Chmielowski - błogosławiony brat Albert - i ks. Franciszek Barnaba Pełka. Z Adamem Chmielowskim malarz zaprzyjaźnił się już w latach studiów w Monachium, gdzie wspólnie działali w tamtejszej licznej kolonii polskiej. Przyjaźń z ks. Pełką udokumentowana została nawet po śmierci Chełmońskiego w 1914 r.: został on pochowany w pobliżu swego zmarłego pięć lat wcześniej przyjaciela, na cmentarzu w Ojrzanowie.

Do dziś zachował się w nienaruszonym stanie dworek, w którym piewca mazowieckiego pejzażu spędził ostatnie 27 lat twórczego żywota. W 1969 r. na skraju Kuklówki odsłonięto pomnik-głaz z podobizną artysty, projektowany przez Janinę Mirecką. Liczne szkoły zachodniego Mazowsza noszą jego imię, zaś łowickie muzeum eksponuje stałą wystawę poświęconą twórczości Chełmońskiego.