Minęliśmy Przemyśl, a wagon kolejowy szybko unosił nas w stronę Krakowa. Przy oknie po obu stronach siedzieli młodzi ludzie. Jeden z nich artysta-malarz, portrecista i - jak się okazało z rozmowy - Izraelita. Rozmawialiśmy o celu człowieka i doszliśmy do twierdzenia, że upodobnienie się do Boga, czyli chwała Boża zewnętrzna, jest właściwie tym celem i stanowi jedynie całkowite szczęście stworzenia. Na jednej ze stacji wszedł między innymi do naszego przedziału jakiś inteligentny mężczyzna i usiadł naprzeciwko mnie; zaraz też przy łączył się on do naszego kółka.

- A czy my możemy wiedzieć, że Pan Bóg istnieje? - zagadnął.

I owszem.

- W to chyba tylko może ktoś wierzyć; nikt bowiem nie potrafi udowodnić, że Pan Bóg istnieje.

- Proszę Pana, a ja panu to jasno udowodnię.

- Mnie pod tym względem już nikt nie przekona.

- Chyba że pan z góry odrzuci wszelkie rozumowanie.

- Wcale nie.

- Chciałabym i ja usłyszeć jasny na to dowód - wtrąciła siedząca obok pani.

- Przepraszam panów - rzekłem zwracając się ku siedzącym przy oknie - że powrócę do zagadnienia, które już omówiliśmy, by uczynić zadość życzeniom tych, którzy później wsiedli.

- Prosimy bardzo.

- Najpierw jednak, przepraszam, jakie pan posiada wykształcenie?

- Uniwersyteckie, studiowałem prawo.

- A filozofię może także?

- Tego już nie; co zresztą ma filozofia do wiary?

- Wiara musi być rozumna i tego właśnie dokonuje filozofia [15], zwłaszcza w zagadnieniu, czy Pan Bóg istnieje, - a teraz muszę wiedzieć: w czym się wszyscy zgadzamy, bo od tego zacząć mi wypadnie, inaczej budowalibyśmy na niepewnym fundamencie.

Więc zacznijmy:

- Czy pan istnieje?

- Tak, ale ja jestem tylko częścią ziemi.

- Proszę pana, później pomówimy o tym, czym my jesteśmy, a teraz tylko pytam, czy pan istnieje?

- Tak jest.

- A pani?

- I ja to przyznaję.

- A może kto z państwa sądzi inaczej?

Wszyscy przytakują.

- Więc nasze istnienie jest pewne.

- Tego bym nie powiedział.

- A dlaczego?

- Bo my nic w ogóle na pewno wiedzieć nie możemy; co jedni twierdzą, temu przeczą inni.

- Więc pan nie jest pewny, czy pan istnieje?

- Ja jestem tylko cząstką materii we wszechświecie.

- Nie chodzi mi o to - powtarzam - czym pan jest, lecz czy pan w ogóle istnieje, tj. czy pan jest czymś, czy też niczym.

- Oczywiście, niczym nie jestem.

- Na pewno?

- Na pewno.

- A ma pan zegarek?

- Mam - odpowiedział sięgając do kieszeni.

- Jest on pański?

- Mój.

- A na pewno?

- Bez wątpienia.

- Przepraszam, ale gdyby pan o tym wątpił, poprosiłbym o niego i schował do mojej kieszeni. Fałszywe więc jest pańskie założenie, że niczego z pewnością wiedzieć nie możemy, bo przecież pan uważa własne istnienie jako pewnik i bynajmniej nie ma ochoty wątpić, że ten zegarek należy do pana. A ja czy istnieję?

- Tak.

- A ta pani, tamten pan i w ogóle wszyscy tu obecni?

- Także.

- I na pewno?

- Na pewno.

- Dlaczego pan to twierdzi?

-Bo... oczy moje jasno mi o tym mówią.

- A te pola, łąki, przesuwające się przed oknami wagonu, świat cały i gwiazdy nad naszymi głowami czy istnieją?

- Także. W ogóle przyznaję już, że to, co widzimy, istnieć musi, ale przecież Pana Boga nie widzimy.

- Proszę pana, czy parowóz idzie na przodzie?

- Oczywiście.

- Na pewno?

- Na pewno.

- A czy pan go widzi?

- Nie, lecz gdyby było inaczej, nasz wagon nie posuwałby się naprzód.

- A więc pan już przyznaje, że nie tylko możemy poznać jakąś rzecz przez bezpośrednie widzenie, ale także ze skutku rozumem przejść [16]do poznania względnej przyczyny, prawda?

- Tak jest.

- Cóż by pan pomyślał o człowieku, który by tak panu dowodził o swym zegarku: "Ten metal z okładki sam przypadkiem oderwał się w kopalni, sam dziwnym trafem przetopił się, przeczyścił i uformował wedle obecnego kształtu. Napis także przypadkiem na nim się wyrył. Szkiełko również przypadkiem się przetopiło i wyszlifowało. Także kółka same się zrobiły. I inne części składowe tego zegarka zupełnie przypadkiem się utworzyły, a następnie zespoliły w obecnym porządku i tak bez myśli ludzkiej, ani też ręki - przypadkowo całkiem - wskazuje on godziny". Gdyby ten człowiek zupełnie na serio tak twierdził, co by pan o nim powiedział?

- Że cierpi chyba na zboczenie umysłu.

- Otóż w przyrodzie mamy organizmy bez porównania misterniej zbudowane. Zapewne podziwiał pan, studiując anatomię, budowę choćby takiego oka ludzkiego. Ile tu różnych części, jak one delikatne i jak wspaniale służą do widzenia. Cała przyroda składa się z milionów i miliardów organizmów, które żyją, rozwijają się i rozmnażają. Czyby więc można twierdzić, że te cuda przyrody to przypadek? Mógłby kto powiedzieć:. "Nie dzieje się to bez przyczyny - prawda, ale te przyczyny mają jeszcze swoje przyczyny, a te także swoje przyczyny. Czy jednak w tej serii przyczyn, choćby nawet pchniętej w nieskończoność, musimy przyjąć jakąś pierwszą przyczynę? Przyczyny bowiem inne nie dają od siebie żadnych doskonałości, ale tylko podają to, co same otrzymały, a nam chodzi o twórcę doskonałości. Musi być jakaś pierwsza przyczyna... i... to jest Bóg.

- Oczywiście.

Na twarzy onego pana odbijał się pewien rodzaj zdziwienia, że sam dotąd do takiego wyniku nie przyszedł. Być może - nigdy przedtem nie rozmyślał nad tą prawdą.

Tekst został opublikowany na łamach "Rycerza Niepokalanej" 2 (1923) 5-7.